Ο Αναγνώστης / Πρωτοτυπία, Ανακύκλωση και Ποιότητα / Μαρίζα Ντεκάστρο / Απρίλιος 2023

  

Πρωτοτυπία. Ποια από τα παιδικά βιβλία τη διαθέτουν; Τα ελληνικά ή τα μεταφρασμένα; Παίζεται… Θα μιλήσω περισσότερο για τα ελληνικά, αφού μπαίνουμε στην περίοδο των βραβείων (ΙΒΒΥ, ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ  και τα εξαφανισμένα Κρατικά!). Δεν θα παραλείψω τα μεταφρασμένα παιδικά βιβλία, αφού και σ’ αυτά δίνονται βραβεία, από την ΙΒΒΥ στην προκειμένη περίπτωση. Γνωρίζω ότι στην ΙΒΒΥ δεν γίνεται αντιπαραβολή πρωτοτύπου και μετάφρασης, όπως λογικά θα περίμενε κανείς, με αποτέλεσμα να επιβραβεύονται άλλα στοιχεία, όπως για παράδειγμα το ενδιαφέρον θέμα ή η αισθητική, και οπωσδήποτε η επιλογή του εκδότη!

 

Κάνω ένα γύρο στη βιβλιοθήκη μου, βγάζω μερικά βιβλία και τα σχολιάζω ως ενδεικτικά παραδείγματα.

• Τυποτεχνία 

Η τέχνη της τυποτεχνίας και η πρωτοτυπία δεν περιορίζονται στα βιβλία με τις αναδιπλούμενες εικόνες, τα παραθυράκια, κλπ. (τα οποία τυπώνονται και παράγονται στο εξωτερικό, είτε για λόγους κόστους είτε επειδή είναι διεθνείς παραγωγές). Έχει απόλυτη σχέση με την αισθητική αντίληψη του εκδότη, ώστε να αναδειχθεί το περιεχόμενο που ενδέχεται να μην είναι σε πρώτη ανάγνωση πρωτότυπο.

Παραδείγματα

Με το ίδιο όνομα, Φωτεινή Στεφανίδη (Μάνος Κοντολέων, Καλειδοσκόπιο, 2023): ο συγγραφέας ξεδιπλώνει τις σκέψεις του για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον και τις σχέσεις με τις παλαιότερες γενιές, ζωντανές όσο τίποτα.

Οι εικόνες της φύσης, με τα δώρα της και την πρωτοκαθεδρία της, σταθερά παρούσες σε πρασινωπές σελίδες, τα κείμενα των μύθων, με την αλληγορική σοφία τους, επίσης σε πράσινο. Λευκές οι αφηγηματικές σελίδες του εξιστόρησης του παρόντος.

Το πλέον στοχαστικό κείμενο του Κοντολέων, απλό και ανθρώπινο, φιλοσοφεί για τα συγκεκριμένα, γι’ αυτά που σκεφτόμαστε και τα οποία τελικά ορίζουν τη συνέχεια ολόκληρης της κοινωνίας!

Σμύρνη Μανίτσα μου (Μάνια Παπαδημητρίου, Καλειδοσκόπιο, 2023). Δυο ημερολόγια πολέμου και έρωτα, μαρτυρίες του παππού της συγγραφέως, από τα δραματικά χρόνια της μικρασιατικής εκστρατείας και την οικογενειακή ζωή. Έγιναν βιβλίο πολλαπλών αναγνώσεων, χάρη στα προσωπικά σχόλια της συγγραφέως που διακόπτουν τη ροή του ντοκουμέντου-εικόνες και σχέδια. Τίτλοι με κόκκινο, στο πλάι του κυρίως κειμένου σηματοδοτούν τα θέματα που περιλαμβάνονται σε κάθε ενότητα και διευκολύνουν την ανάγνωση. Οι σελίδες σε σέπια δίνουν ακόμα μια άποψη της ιστορικότητας των ημερολογίων, όπως και το εξώφυλλο με το πακετάκι των σελίδων και τη φωτογραφία της Μανίτσας.

[...] 

•  Η υλικότητα: Βιβλία ασυνήθιστου μεγέθους, σελιδοποίησης, δεσίματος, ποιότητας  χαρτιού

 Ο πιο δυνατός άνθρωπος του κόσμου (Δ. Μπασλάμ, Καλειδοσκόπιο, 2021): δεν θα μπορούσε να χωρέσει την ιστορία του σε βιβλίο μικρού μεγέθους αφού στο μυαλό των παιδιών οι δυνατοί φαντάζουν πελώριοι. Μακρόστενο το βιβλίο λοιπόν.

Ξεχωρίζω επίσης τα βιβλία του Jeffers, (Ίκαρος), των εκδ. Καλειδοσκόπιο, όπως Ο δέντρος (Α. Στρουμπούλη, 2017), Μια ιστορία για τον Διονύσιο Σολωμό  (Μ. Μπαχά, 2021), των εκδ. Φουρφούρι, της Νεφέλης, της Άγρας όταν έβγαζε παιδικά. Αυτά τα ελάχιστα ανάμεσα σε πολλά και πάντοτε ενδεικτικά!

[...]

Τα παραπάνω βιβλία είναι παραδείγματα που φτιάχτηκαν χωρίς τσιγκουνιές. Μελετήθηκαν και απόκτησαν τη φυσιογνωμία τους χάρη στη δουλειά  μεγάλων ή μικρότερων ξένων εκδοτικών επιχειρήσεων και των συνεργατών τους, αλλά και από Έλληνες εκδότες-χειροτέχνες. Ωστόσο, κάθε φορά που ανοίγω τη συζήτηση διάφοροι συνομιλητές, από τους ‘μεγάλους’ ή από τους ‘μικρομέγαλους’, σπεύδουν να δηλώσουν ότι δεν αντέχουν να εκδίδουν πολλά βιβλία ακριβής παραγωγής. Εκδίδουν δεκάδες μέτρια ώστε να μπορέσουν να εκδώσουν ‘τα βιβλία της καρδιάς τους’. Έχοντας μπροστά μου σχεδόν ολόκληρη την παραγωγή δεν διστάζω να πω ότι η ποιότητα (περιεχόμενο, εικονογράφηση, εξώφυλλα, κ.ά.), αν όχι της πλειονότητας των ελληνικών παιδικών βιβλίων, είναι απλά μέτρια.

Το μυστήριο λοιπόν που έχουμε να λύσουμε είναι αφενός πώς αντέχουν οι ‘μικροί’ και αφετέρου τον δυσανάλογο αριθμό παιδικών βιβλίων που εκδίδονται!

 

Και φτάνουμε στην Ανακύκλωση, τη δεύτερη λέξη του τίτλου, δηλαδή θεματολογία και περιεχόμενα.

Έτσι

• ανακυκλώνονται διάφορα είδη βιβλίων, και για διαφορετικές ηλικίες, από σύντομες ιστορίες ως εικονογραφημένα και μυθιστορήματα, με θέματα της ‘μόδας’-βλ. μαγεία, δεινόσαυροι, ταξίδια στο χρόνο, μάγισσες, φανταστικά περιβάλλοντα, οικολογία, φύση και πολλά ακόμα.
• ανακυκλώνονται βιβλία γνώσεων για κλασικά θέματα. Προσπαθώντας να έχουν άλλο στιλ, επιλέγουν να πούνε τα ίδια και γνωστά με άλλα ομοειδή, και με τα σχολικά βιβλία, χρησιμοποιώντας διάλογο μεταξύ παιδιού και ενηλίκου ή στήνουν στις σελίδες παιγνιώδεις εξερευνήσεις – βλ. τα περί αρχαίας Ελλάδας.
• ανακυκλώνονται τα ιστορικά-επετειακά- βλ. βιβλία για το 1821 με βιογραφίες, αφήγηση της περιόδου, κ.ά. Για το 1922, διάβασα τουλάχιστον καμιά δεκαπενταριά σύντομες ιστορίες για τη Σμύρνη και την καταστροφή.
• ανακυκλώνονται τα κάπως ‘φιλοσοφικά’ ποιητικίζοντα, με κείμενα που νομίζουν οι συγγραφείς ότι λένε κάτι στα παιδιά- ψάξτε εκείνα με τους ονειρικούς τίτλους τους γεμάτους νόημα.
• ανακυκλώνονται, με εμπνεύσεις επί το ελληνικότερον, εξαιρετικά βιβλία γνωστών ξένων συγγραφέων και Ελλήνων- βλ. ιστορίες για χρώματα, κραγιόνια, ντετέκτιβ, μικρές φεμινίστριες, Σπασίκλες και Φύτουλες…
• και, αχ, ανακυκλώνονται τα ίδια και τα ίδια ‘ψυχολογικά’ – η φιλία, η αγάπη, η διαφορετικότητα, η μοναξιά, η βαρεμάρα, ουκ έστιν αριθμός αυτών που εκδίδονται. Τα διαβάζω, ψάχνω το ιδιαίτερο και αναρωτιέμαι: γιατί εκδόθηκαν; Άλλοι, πιο επιθετικοί, μιλούν για πεταμένο χαρτί!

 

Η ποιότητα, η πρωτοτυπία και η ανακύκλωση, μοιραία συνδέονται και η μοναδική λύση είναι αυστηρές επιλογές, δηλαδή λιγότερα βιβλία και όχι βιβλία δύο ταχυτήτων που, τελικά, δεν σέβονται τους αναγνώστες.

Καταλαβαίνω τους εκδότες που θέλουν να είναι παρόντες στην αγορά κάνοντας εκπτώσεις στην ποιότητα, που υποκύπτουν σε πιέσεις από τους συγγραφείς και επενδύουν σε κάποιους που τους φαίνονται ελπιδοφόροι.

Κυρίως όμως καταλαβαίνω την αγωνία των δημιουργών, των νέων ως επί το πλείστον, να εκφραστούν. Αναμφίβολα, ένα συνηθισμένο, απλοϊκό και τελικά αδιάφορο έργο δεν τους δικαιώνει!

Είναι δουλειά του εκδότη να τους προστατέψει και να τους κατευθύνει. Αντ’ αυτού, για λόγους για τους οποίους υπαινίχτηκα πιο πάνω, αφήνονται να πλέουν και να παραπαίουν στο τεράστιο πέλαγος των βιβλίων.

Είναι επίσης ευθύνη της κριτικής να μη διστάζει, να μιλάει καθαρά και να αντικρούει με επιχειρήματα τις αναρτήσεις περί αριστουργημάτων που διαβάζουμε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Τελευταία και πιο σοβαρή είναι η ευθύνη τους ως συγγραφείς! Η οποία συνοψίζεται στα εξής: να δίνουν χρόνο στις ιδέες για να ωριμάσουν, να ενημερωνόνται όσο γίνεται για τη διεθνή παραγωγή, όχι για να πρωτοπορήσουν στη γειτονιά μας αλλά για να κατανοήσουν τρόπους και τάσεις. Να παίζουν με τα κείμενά τους, να φροντίζουν τη λεκτική οικονομία και να σβήνουν πολλά- οι λίγες λέξεις απαιτούν ιδρώτα και όχι φλυαρία.

Και να μην βιάζονται!

Δυστυχώς όλα καταγράφονται και κανένας από εμάς (βάζω και τον εαυτό μου) δεν χαίρεται όταν σχολιάζεται ως μέτριος ή αδιάφορος!

 

Πηγή:

https://www.oanagnostis.gr/prototypia-anakyklosi-kai-poiotita-tis-marizas-ntekastro/