Διάστιχο | Κυριάκος Χαραλαμπίδης: «Ο γάτος που δεν ήξερε να παίζει κιθάρα» | Κατερίνα Ζαμαρία | 10 Ιουλίου 2026

Ο Κυριάκος Χαραλαμπίδης έχει αναδειχθεί σε έναν από τους σημαντικότερους ποιητές της μεταπολεμικής και της μεταπολιτευτικής περιόδου. Μεταξύ άλλων έγραψε και δυο συλλογές ποιημάτων για παιδιά (Σαλιγκάρι και φεγγάρι, το 2018, και Με τις λέξεις αγκαλιά, το 2023), ενώ πρόσφατα κυκλοφόρησε και ένα παραμύθι. Η ενασχόληση ενός τέτοιου διαμετρήματος δημιουργού με τη λογοτεχνία για παιδιά όχι μόνο αναδεικνύει την αξία αυτής της πτυχής της λογοτεχνίας, αλλά μαρτυρά και μια άλλη πτυχή του δημιουργού, τη λαχτάρα του να αντικρίζουμε τον κόσμο με μάτια παιδικά.

Η ιστορία ακολουθεί τον Λάμπη, έναν ανήσυχο γάτο με πάθος για τη μουσική. Ο ήρωας ξεκινά ένα ταξίδι μέχρι τη μακρινή Κίνα. Σκοπός του είναι να βρει έναν σπουδαίο δάσκαλο. Στο τέλος, επιστρέφει στην πατρίδα του έχοντας γίνει πιο σοφός και ολοκληρωμένος. Η δομή του βιβλίου βασίζεται στο κλασικό μοτίβο του ταξιδιού μύησης. Κάθε σταθμός δεν είναι μόνο γεωγραφικός προορισμός· αποτελεί μια εσωτερική δοκιμασία ωρίμανσης. Η Κίνα, ως σύμβολο της «άκρης του κόσμου», μετατρέπει το παραμύθι σε μια ιστορία μαθητείας. Αυτός ο μακρινός και δυσπρόσιτος προορισμός επιβεβαιώνει πως τα όνειρα δεν έχουν σύνορα για όποιον αφοσιώνεται σε αυτά.

Η πορεία του δεν είναι απρόσκοπτη. Χρησιμοποιώντας σουρεαλιστικές εικόνες, ο ποιητής δείχνει το μέγεθος των εμποδίων: «γαλέρες μέσα από βουνά και στοιχειωμένα δάση, γκαμήλες μέσα από άγριες θάλασσες κι ερήμους, ανίκητα φαράγγια και ποταμοί πεζοπόροι» φέρνουν τον Λάμπη αντιμέτωπο με το δέος της φύσης. «Γίγαντες ναοί», σύμβολα αρχαίας σοφίας και πνευματικότητας τον προετοιμάζουν για τη μεγάλη συνάντηση με τον δάσκαλο. Ωστόσο, η ουσία του ταξιδιού βρίσκεται στην ψυχολογική αλλαγή του γάτου, γιατί μέσα από τις δυσκολίες «μάθαινε να μαθαίνει από τον φόβο του: να μη φοβάται». Το ταξίδι μετατρέπεται από απλή αναζήτηση ενός δασκάλου μουσικής σε μια βαθιά εσωτερική νίκη ενάντια στις αδυναμίες.

Φτάνοντας στην Κίνα, έρχεται αντιμέτωπος με μια μεγάλη ανατροπή που κλονίζει όσα ήξερε μέχρι τότε. Συνειδητοποιεί ότι η κιθάρα που κρατάει ο Κινέζος δάσκαλος δεν έχει καμία σχέση με τη δυτική κιθάρα του προηγούμενου δασκάλου του (του Σκότη). Δεν μοιάζει ούτε στον όγκο, ούτε στον ήχο, ούτε στο όνομα. Αντί να απογοητευτεί, κατανοεί το μεγάλο μάθημα της ζωής: «Άλλοι λαοί, άλλες λέξεις, άλλα σχήματα!». Συνειδητοποιεί ότι η τέχνη και η γνώση είναι απέραντες και ότι η δική μας αλήθεια δεν είναι η μοναδική στον κόσμο. Κι έτσι, η αποδοχή της πολυφωνίας τον μαθαίνει να βλέπει τον κόσμο με άλλα μάτια.

Ο μακρινός και δυσπρόσιτος προορισμός επιβεβαιώνει πως τα όνειρα δεν έχουν σύνορα για όποιον αφοσιώνεται σε αυτά.

Η διαδρομή δεν τελειώνει στην Κίνα. Αφού πάρει το μάθημά του, ο ήρωας επιστρέφει στην πατρίδα του. Ούτε κι αυτό το ταξίδι θα είναι εύκολο. Θα διασχίσει τη Μεσόγειο, τη θάλασσα που διασχίζουν και «όλοι αυτοί οι στοιβαγμένοι σε σαπιοκάραβο… εκεί που τα μικρά παιδιά γερνούσαν στη στιγμή φορώντας το σωσίβιο του θανάτου». Θα περάσει απ’ το νησί του Παπαδιαμάντη· θα βάλει πλώρη για την Κύπρο, «που έδενε ακόμα τις πληγές της από την τουρκική εισβολή».

Η δική του οδύσσεια θα τον φέρει πίσω όχι απαραίτητα ως έναν τέλειο εκτελεστή κιθάρας, αλλά ως έναν γάτο γερασμένο μα πιο πλούσιο σε μουσική και πιο σοφό απ’ όσα είδε κι έζησε. Κι ο Χαραλαμπίδης γράφει ένα παραμύθι, που συνομιλεί με την ομηρική Οδύσσεια και την καβαφική «Ιθάκη». Που πατάει «Πάνω σε έναν ξένο στίχο» και αποκαλύπτει γιατί είναι ουσιώδης η σεφερική ρήση: «Ευτυχισμένος που έκανε το ταξίδι του Οδυσσέα». Κι ας τον λένε Λάμπη τον πρωταγωνιστή.

Ο ποιητής χτίζει την ιστορία γύρω από δύο αντίθετους πόλους. Αξιοποιώντας το γεγονός ότι η ονοματοδοσία των ηρώων συχνά αποτελεί αλληγορικό καθρέφτη της ταυτότητας και της εξέλιξής τους, βαφτίζει Λάμπη τον πρωταγωνιστή και Σκότη τον πρώτο του δάσκαλο. Έτσι, όχι μόνο σχολιάζει την αρχική κατάσταση του ήρωα, ο οποίος ζει στον περιορισμένο μικρόκοσμό του, αλλά προετοιμάζει την εξέλιξή του. Το σκοτάδι στη φιλοσοφία είναι η μήτρα από την οποία γεννιέται το φως. Ο Σκότης, λοιπόν, είναι απαραίτητος, γιατί χωρίς αυτόν ο Λάμπης δεν θα ένιωθε ποτέ την ανάγκη να αναζητήσει κάτι ανώτερο, να χαράξει τη δική του πορεία προς το φως της καθολικής γνώσης και της αλήθειας. Ο Σκότης είναι η αφετηρία, είναι το μέτρο σύγκρισης, είναι το μέσον για να συνειδητοποιήσει ο Λάμπης πως για να εκτιμήσεις το καινούριο, το ξένο και το διαφορετικό, πρέπει πρώτα να έχεις αγαπήσει και να έχεις κατανοήσει τις δικές σου ρίζες.

Ο υπότιτλος, «Ένα παραμύθι με άλλο τρόπο», λειτουργεί ως αναγνωστική πυξίδα. Προετοιμάζει τον αναγνώστη (μικρό και μεγάλο) ότι αυτό που θα διαβάσει σπάει τις νόρμες της παιδικής λογοτεχνίας. Κατ’ αρχάς, αυτός ο άλλος τρόπος αφορά τη δομή του κειμένου. Όπως το ταξίδι του Λάμπη είναι μια εσωτερική διεργασία, έτσι και το παιδί-αναγνώστης αντιμετωπίζεται ως σκεπτόμενο και ώριμο ον και καλείται να προσεγγίσει τις βαθύτερες προεκτάσεις της ιστορίας. Ο άλλος τρόπος αφορά και το πώς μεταφέρεται το μήνυμα. Στα περισσότερα βιβλία για παιδιά ο ήρωας προσπαθεί, πετυχαίνει τον στόχο του και ανταμείβεται. Ο Χαραλαμπίδης επιλέγει έναν πολύ πιο ώριμο και φιλοσοφικό δρόμο. Διατυπώνει ερωτήματα: «Δεν είναι παντοδυναμία το να μοιράζεσαι το λίγο, χαιρόμενος το καθημερινό σου σαν κάτι σπάνιο; Δεν είναι η αγάπη και η συγγνώμη ζήτημα ψυχής;».

Και φυσικά, ο άλλος τρόπος έχει να κάνει με τη μύηση των παιδιών από τη γλώσσα του παραμυθιού στη γλώσσα της ποίησης. Η γλώσσα του κειμένου είναι γεμάτη εσωτερικό ρυθμό (με μέτρο και παρηχήσεις), λυρισμό και μουσικότητα. Ο Χαραλαμπίδης παίζει με τη γλώσσα καθοδηγώντας τη φαντασία των παιδιών με σουρεαλιστικές εικόνες και μεταφορές. Εμπλουτίζει το κείμενο με λόγιες και παραδοσιακές φράσεις, ενσωματώνοντας στοιχεία των κλασικών παραμυθιών. Το ύφος γίνεται αποφθεγματικό, με φράσεις που λειτουργούν ως φιλοσοφικά ρητά, λ.χ. «Άλλοι λαοί, άλλες λέξεις, άλλα σχήματα!».

Η Βασιλική Μήνε εικονογραφεί –με καθαρές, αδρές γραμμές και χρώμα– στιγμιότυπα της πορείας του Λάμπη σε αυτό το ταξίδι αναζήτησης.

Ο γάτος που δεν ήξερε να παίζει κιθάρα δεν είναι απλώς ένα παραμύθι. Είναι ένα λυρικό και φιλοσοφικό κείμενο που, μέσα από την ποιητική γλώσσα του Κυριάκου Χαραλαμπίδη, αποδεικνύει πόσο άστοχος είναι συχνά ο χαρακτηρισμός «παιδική» για τη λογοτεχνία για παιδιά.

Ο γάτος που δεν ήξερε να παίζει κιθάρα
Ένα παραμύθι με άλλο τρόπο
Κυριάκος Χαραλαμπίδης
Εικονογράφηση: Βασιλική Μήνε

Πηγή: https://diastixo.gr/kritikes/paidika/26985-kyriakos-charalampidis-o-gatos