Elniplex | Το λιοντάρι και το κορίτσι, της Δέσποινας Ηρακλέους (εικ.: Φωτεινή Στεφανίδη) | Απόστολος Πάππος | 5 Νοεμβρίου 2026

BOOK DATA
Διαβάζεται σε 3΄
• 7+, TARGET 7-11 • Εικονογραφημένο • Χαρτόδετο, μεγάλα αυτιά


«Αδειάσαμε όσο πιο γρήγορα γινόταν το Αρχαιολογικό Μουσείο. Γύρω έπεφταν βόμβες. Κρύψαμε πολλές αρχαιότητες στα υπόγεια. Οι υπάλληλοι, όσοι δεν πήγαν να πολεμήσουν, ήρθαν να βοηθήσουν στο Μουσείο»

Περί τίνος πρόκειται
Τα βιβλία δεν είναι απλώς «αφορμές για να μιλήσεις για… ». Τα βιβλία δεν είναι χρηστικά αντικείμενα προς εκτόνωση της ενήλικης ανηχανίας να μιλήσουν πάντα στα παιδιά τους για κάτι, να εξηγήσουν, να θεραπεύσουν. Ούτε είναι ιστορικά δοκίμια να στήνουμε διαλέξεις για βγούν τα παιδιά «κερδισμένα», «να μάθουν και κάτι ρε παιδί μου».

Στο Λιοντάρι και το Κορίτσι (Καλειδοσκόπιο, 2026), η Δέσποινα Ηρακλέους και η Φωτεινή Στεφανίδη ξαναβρίσκονται στην Κύπρο μετά το άρτιο Το σπίτι μου (Χρυσή Λίστα 2025) και γυρίζουν τους χρονοδείκτες πενήντα δύο χρόνια πίσω, όταν δύο καράβια φτάνουν στην Ελλάδα από την Κύπρο φέρνοντας μαζί τους «προσφυγάκια» που φυγαδεύτηκαν μετά την τουρκική εισβολή στο προδομένο από κάποιον ασκό του Αιόλου χρυσοπράσινο φύλλο της Μεσογείου το σκοτεινό καλοκαίρι του 1974. Το ένα καράβι έχει προσφυγάκια… αρχαιότητες. Το άλλο… ασυνόδευτα παιδιά.

Δεν χρειάζεται να ξέρει ένα παιδί εκτός Κύπρου (γιατί τα Κυπριωτάκια σίγουρα ξέρουν) τι συνέβη ακριβώς στην Κύπρο το 1974. Θες να παίξεις το χαρτί της πρόσθετης γνώσης, το παίζεις, δεν θέλεις, το προσπερνάς. Το λιοντάρι και το κορίτσι είναι μια ιστορία αυθύπαρκτη, αυτόνομη, ακέραια, πέρα από το καθαρό ιστορικό της πλαίσιο. Είναι μια μυσταγωγική κατάδυση στο έρεβος του 74′ που σημάδεψε τον ελληνισμό ανεξίτηλα και κυρίως δυσάρεστα. Η ιστορία με τα προσφυγόπουλα της Κύπρου που φορτώθηκαν άρον άρον από τις οικογένειές τους σε καράβια προς την Ελλάδα για να σωθούν από την τουρκική εισβολή και το δυσοίωνο μέλλον έγινε πιο γνωστή τα τελευταία χρόνια. Η Άννα Κουππάνου είχε ξετυλίξει το δικό της κουβάρι με το Όταν μας άφησε η θάλασσα, για μεγαλύτερα παιδιά εκείνο. Τώρα, η Δέσποινα Ηρακλέους παίρνει εκείνο το νήμα από μια άλλη άκρη του και φτιάχνει μια λεπτοδουλεμένη ιστορία που συναντά τους τόνους και το εικαστικό εύρος της Φωτεινής Στεφανίδη. Μόνο που τώρα είμαστε στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας, όπου ένας κάπως περίεργος κύριος, με καπέλο και μεγάλα γυαλιά, ένα ασυνήθιστο λιοντάρι, με κορόνα στο κεφάλι, ένα κορίτσι που ζητά να επιστρέψει στους δικούς του, συνθέτουν μια εικόνα μάλλον παράδοξη και καταρχάς ασύνδετη.

Ο παράξενος κύριος είναι ο (πραγματικός) διευθυντής του Αρχαιολογικού Μουσείου της Κύπρου, Βάσος Καραγιώργης, που συνόδευσε 10 κιβώτια με σημαντικές αρχαιότητες στον Πειραιά και κατόπιν στο Αρχαιολογικό της Αθήνας. Παιδιά κι αγάλματα, αφού «γι’ αυτά πολεμήσαμε» -είχε προειδοποιήσει ο Μακρυγιάννης. Δρόμοι παράλληλοι και δρόμοι που τέμνονται. Μια μοναδική αντιστοίχηση δυο διαφορετικών προσφύγων που βίαια εκτοπίστηκαν από τον τόπο τους. Αν για τα παιδιά, εύκολα καταλαβαίνει κανείς την αναγκαιότητα και το συναισθηματικό φορτίο που σε οδηγεί να τα διασώσεις, να τα φυγαδεύσεις, τα αγάλματα, σύμβολα του ιστορικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος στο οποίο ανήκουν, οδηγούνται ως φορείς μνήμης, εκτός τόπου αλλά εντός χρόνου, αποκτώντας μια σχεδόν ανθρώπινη υπόσταση, εφάμιλλη των αγαλμάτων. Αυτή είναι μια διευρυμένη αντίληψη της προσφυγιάς, όπου δεν μετακινούνται και διασώζονται μόνοι οι άνθρωποι, αλλά και ο πολιτισμός τους. Ο λόγος της συγγραφέα έχει ειδικό βάρος και ισορροπεί κρατώντας τη δραματική εμπειρία των εκτοπισμένων παιδιών πάνω σε μια δοκό ποίησης, νοσταλγίας, πόνου και θρήνου, αλλά και θαυμασμού για τους διασώστες.

Το μουσείο γίνεται ένας τόπος συνολικής και όχι απλά συμβολικής διάσωσης, ένα ασφαλές καταφύγιο ανθρώπων και ιστορίας, πολιτισμού και μνήμης, που δεν υποκαθιστά ούτε αποκαθιστά την αντικανονικότητα. Οι αρχαιότητες, συνειδητά, με το υψηλό χρέος του ενός ανθρώπου να δεσπόζει, δεν αφήνονται να συντριβούν και να σπαρθούν σαν θραύσματα κάτω από αιματοβαμμένα χώματα, αντιμετωπίζονται ως έμψυχες οντότητες, αντίστοιχες των παιδιών, που καθώς δεν μπορούν να αυτοπροστατευθούν, χρήζουν ετεροπροστασίας. Και το μουσείο, έτσι, γίνεται το μεγάλο σπίτι όπου το παρόν υποδέχεται το παρελθόν ως μαρτυρία ενός πολιτισμού που υπήρξε στ’ αλήθεια. Λιοντάρι και κορίτσι, εκπρόσωποι του προσφυγικού πόνου, συνυπάρχουν, συνδιαλέγονται, διεκδικώντας χώρο και λόγο ύπαρξης μέσα στη γενικευμένη αβεβαιότητα.

Η προσπάθεια διάσωσης από τον κύριο Βάσο κοινωνείται στα παιδιά όχι για λόγους κάποιου ηρωισμού, αλλά για τη σπουδαιότητα που φέρουν αυτά τα ίδια τα διασωθέντα «προσφυγάκια». Κι αυτός είναι ο τρόπος που η Ηρακλέους επιλέγει να μεταφέρει το συλλογικό βίωμα και τραύμα στα σημερινά παιδιά, επιλέγοντας τη συνάντηση των παιδιών με το πολιτιστικό αγαθό, της πραγματικότητας με τη φαντασία, την εσωτερική περιπλανόμενη συγκίνηση με το φτερούγισμα της ελπίδας και την επιστροφή στον τόπο τους.

Εστιάζοντας
Η Δέσποινα Ηρακλέους δεν επιστρατεύει κάποια γλώσσα ξένη στο συμβάν, τον τόπο και τον χρόνο. Είναι μια γλώσσα λυρική, που χτίζει ατμόσφαιρα λέξη λέξη, με έντονη ποιητική διάθεση και καθαρές παραμυθιακές αποχρώσεις, γλώσσα σαν εκείνη που είδαμε στο Το σπίτι μου, γλώσσα μπουλωτική, επιβλητική, σαν χάδι που δεν χαϊδεύει αυτιά αλλά τον σκληρό μυ της καρδιάς. Δεν στοχεύει και δεν πραγματοποιεί ένα κενό άλμα πάνω σε ιστορικά γεγονότα, καίτοι εμπνέεται και τα ενσωματώνει. Μέσα από εικόνες, ονειρικές και φανταστικές, μέσα από συμβολισμούς και την ισχύ ενός συλλογικού βιώματος που ανασαίνει μέσα σε κάθε Κύπριο άνθρωπο, πλησιάζει την απώλεια και τον βίαιο εκτοπισμό, τη σύνδεση ανθρώπων και πολιτιστικών αγαθών, την περιπέτεια της πολιτιστικής κληρονομιάς που είναι ανάλογη με των ανθρώπων.

Η εικονογράφηση της Φωτεινής Στεφανίδη συνθέτει τον ελληνικό κόσμο της μνήμης, της θλίψης, της απώλειας, της ανάτασης, της ελπίδας, τον κόσμο των παιδιών και των ενηλίκων, τον κόσμο των αγαλμάτων και του πολιτισμού και εκείνο της ιστορίας και του παραμυθιού. Η πάντοτε παρούσα χειροποίητη ζωγραφική της με την υψηλή συναισθηματική εκφραστικότητα πραγματοποιεί μια παράλληλη αφήγηση που αφενός είναι ανεξάρτητη και απεγκλωβισμένη, αφετέρου δεν φεύγει έξω από το αντάμωμα με το ιδιαίτερο κείμενο. Η Στεφανίδη δεν ανανοηματοδοτεί κατά το δοκούν. Με την χαρακτηριστική εικαστική της γλώσσα αναπτύσσει μια αισθητική επέκταση της ιστορίας και της πλούσιας βεντάλιας των συναισθημάτων.

Για αναγνώστες από 7 περίπου ετών.

* Ο Απόστολος Πάππος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1976. Ζει στον Πειραιά. Νηπιαγωγός. Συγγραφέας. Δημιουργός Χρυσής Λίστας. Κάποτε έφτιαξε το ELNIPLEX. Γράφει για όσα του αρέσουν.