Elniplex | Χωρίς Αγκάθια | Κατερίνα Τερζάκη | 3 Ιουλίου 2026

Χωρίς αγκάθια- Ο Σκαν, η Αγκάθα και ο Φέλιξ Τρυπάνης, του Φώτη Δούσου (εικ.: Μάρια Μπαχά)

Διαβάζεται σε 4′- Ηλικιακό κοινό: 7+ (target 8-12) – Εικονογραφημένο για παιδιά/ Περιέχει φιλαναγνωστική προσέγγιση

«Αν ποτέ ξαναπάθεις κάτι τέτοιο, πάρε βαθιές ανάσες και συγκεντρώσου. Κατά βάθος, μόνο εσύ μπορείς να βγάλεις τον εαυτό σου από μια δύσκολη θέση. Σε ελευθέρωσα γιατί εσύ ήθελες να ελευθερωθείς. Απλά δεν το ήξερες».

Με μια ματιά
Ο σκαντζόχοιρος Σκαν είναι απογοητευμένος και πιστεύει πως η ατυχία του οφείλεται στα αγκάθια του, αφού αυτά φταίνε που τον διώχνουν από όλες τις δουλειές. Σε μια σχολή εκπαίδευσης κηπουρών γνωρίζει τον αδέξιο κηπουρό Φέλιξ Τρυπάνη, αλλά η ζωή τον βγάζει πάλι στον δρόμο. Τι προκλήσεις θα κληθεί άραγε να αντιμετωπίσει; Θα βρει τον τρόπο να επιβιώσει και να τα βάλει με τους δυνατούς;
Ο Φώτης Δούσος γράφει μία ιστορία άρτια σε όλα τα επίπεδα. Στήνει ένα σκηνικό γεμάτο ευρηματικότητα και χρησιμοποιεί άψογα όλα εκείνα τα δομικά στοιχεία, που θα δημιουργήσουν ένα κείμενο ευφυές με υψηλή λογοτεχνική αξία. Η αρτιότητά του δεν περιορίζεται στην πλοκή, αλλά καταφέρνει να εισάγει στο κείμενο πρωτότυπα ιδεολογικά ζητήματα.
Η Μάρια Μπαχά χρησιμοποιεί απαλούς χρωματισμούς και μια τεχνοτροπία που άλλοτε παραπέμπει σε ζωγραφική με το χέρι και άλλοτε θυμίζει σκίτσο με αφαιρετικά σχέδια και ελαφριές γραμμές. Θα μπορούσαμε να πούμε πως σε κάποια σαλόνια διακρίνουμε μια ρετρό αισθητική, η οποία ταιριάζει με τη φιλοσοφία του βιβλίου.
Περί τίνος πρόκειται

Ο Σκαν είναι ένας σκαντζόχοιρος απογοητευμένος από την επαγγελματική και συναισθηματική πορεία της ζωής του. Είναι πεπεισμένος πως αυτή του η ατυχία οφείλεται στα αγκάθια του, σ’ αυτό το φυσικό αμυντικό όπλο, που για τον ίδιο αποτελεί μόνο πρόβλημα. Τον απέλυσαν από ένα ποδηλατάδικο και μια βιοτεχνία κατασκευής πλαστικών στρωμάτων. Έγινε δοκιμαστής ανθεκτικότητας τσιχλόφουσκας κι όταν το εργοστάσιο έκλεισε αποφάσισε να γίνει καθαριστής παραλιών από αχινούς. Κατέληξε σε μια σχολή εκπαίδευσης κηπουρών κι εκεί γνώρισε τον αγαπημένο του φίλο, τον αδέξιο κηπουρό Φέλιξ Τρυπάνη. Σύντομα έπαψε να τους είναι χρήσιμος και άρχισε για άλλη μια φορά τη μάταιη αναζήτηση εργασίας. Στράφηκε σε αγγελίες μα το μόνο ταιριαστό γι’ αυτόν ερχόταν από τη μακρινή Ινδία, όπου θα βοηθούσε στην εκπαίδευση φακίρηδων. Αρνήθηκε να αφήσει τον τόπο που αγαπούσε, χάνοντας έτσι και την αγαπημένη του σκαντζοχοιρίνα Αγκάθα Μίστη, η οποία αποδείχτηκε πιο θαρραλέα. Αποφάσισε να αλλάξει ζωή, να αφήσει πίσω τις δυσκολίες και να κάνει μια νέα αρχή, ακόμα και χωρίς τον Σκαν. Ο Σκαν πληγώθηκε βαθιά μα η πείνα τον οδήγησε ξανά στους δρόμους, ψάχνοντας τρόπο να ξεφορτωθεί τα ενοχλητικά αγκάθια του. Ξεκίνησε ένα επικίνδυνο ταξίδι, θέλοντας να βρει τον φίλο του, Φέλιξ Τρυπάνη, ο οποίος τώρα πια δούλευε σε ένα βιολογικό εργαστήριο πειραμάτων. Τι προκλήσεις θα κληθεί άραγε να αντιμετωπίσει; Θα βρει τον τρόπο να επιβιώσει και το θάρρος να τα βάλει με τους δυνατούς;

Εστιάζοντας

Ο Φώτης Δούσος γράφει, κατά τη γνώμη μου, μία ιστορία άρτια σε όλα τα επίπεδα. Στήνει ένα σκηνικό γεμάτο ευρηματικότητα και χρησιμοποιεί άψογα όλα εκείνα τα δομικά στοιχεία, που θα δημιουργήσουν ένα κείμενο ευφυές με υψηλή λογοτεχνική αξία. Η αρτιότητά του δεν περιορίζεται στην πλοκή, την οποία ως γνωστόν κατέχει ο συγγραφέας εις βάθος αλλά καταφέρνει να εισάγει στο κείμενο πρωτότυπα ιδεολογικά ζητήματα.

Οι παράμετροι που διέπουν το ζήτημα της εύρεσης εργασίας και η ύπαρξη ερευνητικών κέντρων και εργαστηρίων , τα οποία χρησιμοποιούν μικρά ζώα ως πειραματόζωα, αποτελούν δυο θεματικές που σπάνια συναντάμε στη λογοτεχνία για παιδιά. Βλέπουμε τον βασικό ήρωα, τον Σκαν, να βιώνει έντονα αρνητικά συναισθήματα εξαιτίας των δυσκολιών που αντιμετωπίζει στο να βρει ένα επάγγελμα ταιριαστό σ’ αυτόν ή ακόμα και να το διατηρήσει.

«Η ανεργία έφερε πείνα και η πείνα κακή διάθεση» λέει. Πόσο μακριά είναι αυτό από τη σημερινή πραγματικότητα;

Τα αγκάθια του, το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του και φυσικό του όπλο απέναντι στα εχθρικά ζώα, αντί να αποτελέσει πλεονέκτημα που αξιοποιείται προς όφελος μιας εργασίας, γίνεται εμπόδιο και αιτία απόλυσης. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να θέλει να τα ξεφορτωθεί, να γίνει ίδιος με τα υπόλοιπα ζώα, να πάψει να διαφέρει. Πόσοι άνθρωποι άραγε απολύονται εξαιτίας ενός ιδιαίτερου χαρακτηριστικού τους και πόσοι από εμάς παλεύουμε να γίνουμε ίδιοι και κατά συνέπεια αποδεκτοί;

Εξαιρετικό το απόσπασμα της σελίδας 11, όπου τίθεται το ζήτημα της δειλίας και του βολέματος σε μια κατάσταση από την αγαπημένη του Σκαν, Αγκάθα Μίστη. Τον κατηγορεί πως δεν κάνει το βήμα που χρειάζεται ώστε να πάρει τη ζωή στα χέρια του, να κυνηγήσει τα όνειρά του και να φύγει μακριά από το μαθημένο. Πόση αλήθεια κρύβεται πίσω από το συγκεκριμένο απόσπασμα, που με τόση φυσικότητα παρατίθεται; Λίγο παρακάτω και καθόλου τυχαία νομίζω, χτίζεται μια εξαιρετικά δυνατή εικόνα, όπου ο Σκαν βρίσκεται με τα αγκάθια του καρφωμένα στον κορμό ενός δέντρου και την κοιλιά του εκτεθειμένη σε κάθε είδους αρπαχτικό. Παλεύει μάταια να ελευθερωθεί μα το ίδιο του το όπλο έχει γίνει βάσανο που τον ακινητοποιεί. Κι εκεί εμφανίζεται ένας πελαργός να ελευθερώσει το σώμα του αλλά και τον νου του. Η αλλαγή στη στάση ζωής θα τον οδηγήσει στην επανάσταση και τη διεκδίκηση του κοινού καλού, μέσα από γενναίες πράξεις και επιλογές.

Ένα ακόμα εντυπωσιακό χαρακτηριστικό της ιστορίας είναι το γεγονός πως ο συγγραφέας δεν κάνει εκπτώσεις ούτε σε λεξιλογικό επίπεδο. Δεν απλοποιεί έννοιες, δε χαρίζεται σε περιεχόμενο και δεν αρέσκεται σε ένα εύκολο και εύπεπτο κείμενο. Αυτό αποδεικνύει, κατά τη γνώμη μου, πως σέβεται τον αναγνώστη και δεν υποτιμά τη νοημοσύνη και τις αντιληπτικές του ικανότητες.

Αδιαμφισβήτητα, το «Χωρίς αγκάθια» είναι ένα βιβλίο που προσφέρει πολλαπλές αναγνώσεις, ενσωματώνοντας αβίαστα στην πλοκή του κοινωνικά θέματα, δίχως να κουράζει ή να μακρηγορεί. Εργασία, υποχωρήσεις, ματαιώσεις, δισταγμοί, δύσκολες αποφάσεις, ανθρώπινες σχέσεις, ηθικά διλήμματα, η επανάσταση και αντίδραση ως στάση ζωής και η προοπτική ενός ευτυχέστερου μέλλοντος αποτελούν μερικές μόνος από τις νοηματικές αναφορές.

Η Μάρια Μπαχά χρησιμοποιεί στην εικονογράφηση του βιβλίου απαλούς χρωματισμούς και μια τεχνοτροπία που άλλοτε παραπέμπει σε ζωγραφική με το χέρι και άλλοτε θυμίζει σκίτσο με αφαιρετικά σχέδια και ελαφριές γραμμές. Θα μπορούσαμε να πούμε πως σε κάποια σαλόνια διακρίνουμε μια ρετρό αισθητική, η οποία ταιριάζει με τη φιλοσοφία του βιβλίου.

Για αναγνώστες από 7-8 περίπου ετών.

Φιλαναγνωστική Προσέγγιση

Το συγκεκριμένο βιβλίο είναι εξαιρετικό για μεγαλόφωνη ανάγνωση σε παιδιά ηλικίας 8 ετών και άνω. Η γρήγορη ροή του σε συνδυασμό με στοιχεία περιπέτειας και απρόβλεπτων καταστάσεων δημιουργεί ένα ιδανικό σκηνικό, που θα τραβήξει σίγουρα την προσοχή τους.

Μέσα από την πλούσια θεματολογία του και τα βαθιά νοήματά του θα ανθίσουν σίγουρα υπέροχες συζητήσεις μετά την ανάγνωση.

Θα μπορούσαμε να ξεκινήσουμε αναλύοντας τα αρνητικά συναισθήματα που βιώνει ο Σκαν εξαιτίας της ματαίωσης και των δυσκολιών που αντιμετωπίζει. Γνωρίζουμε ανθρώπους από το κοντινό μας περιβάλλον που αισθάνονται το ίδιο επειδή δυσκολεύονται να βρουν εργασία ή επειδή δεν τους δίνονται οι κατάλληλες ευκαιρίες να ακολουθήσουν τα όνειρά τους; Θα μπορούσαμε να πάρουμε συνέντευξη από τα συγκεκριμένα πρόσωπα και να συζητήσουμε στην τάξη όσα μοιράστηκαν μαζί μας.

Αν θέλουμε να καλλιεργήσουμε τον σεβασμό στη διαφορετικότητα, μπορούμε να δημιουργήσουμε ένα φύλλο εργασίας όπου κάθε παιδί θα γράψει ποια νομίζει πως είναι τα χαρακτηριστικά που το κάνουν ξεχωριστό. Παράλληλα θα ήταν ωραίο να χωριστούμε σε ζευγάρια ή να κάνουμε έναν κύκλο στον οποίο θα μιλήσει καθένας για τα χαρίσματα του άλλου. Με αυτό τον τρόπο θα ενισχύσουμε τον σεβασμό, την ενσυναίσθηση και την επίγνωση της αξίας μας.

Στη συνέχεια , το βιβλίο μας δίνει την ευκαιρία να συλλέξουμε πληροφορίες σχετικά με τους φυσικούς αμυντικούς μηχανισμούς που αναπτύσσουν τα ζώα σε κάθε βιότοπο. Μπορούμε να βρούμε με ποιον τρόπο τα βοηθούν να προσαρμόζονται στο περιβάλλον αλλά και να προστατεύονται από εχθρούς.

Μια θεματική της ιστορίας που σίγουρα αξίζει να ερευνηθεί , είναι η ύπαρξη ερευνητικών κέντρων ή εργαστηρίων που πραγματοποιούν πειράματα πάνω σε μικρόσωμα ζώα για βιοϊατρικές και επιστημονικές μελέτες. Είναι σημαντικό να συζητήσουμε τις ηθικές προεκτάσεις του θέματος και να προτείνουμε λύσεις ή να δημιουργήσουμε φυλλάδια σχετικά με την προστασία των ζώων αυτών.

Στο οπισθόφυλλο του βιβλίου υπάρχει το ερώτημα «Μπορεί άραγε ένας σκαντζόχοιρος να επιβιώσει χωρίς τη φυσική του πανοπλία;». Θα είχε μεγάλο ενδιαφέρον αν αλλάζαμε λιγάκι τη φράση και συζητούσαμε με τα μεγαλύτερα παιδιά αν χρειάζεται άραγε ένας σκαντζόχοιρος να προσπαθήσει να επιβιώσει χωρίς τη φυσική του πανοπλία ή αν απλά είναι ωφέλιμο να την αποδεχτεί.

Όποιες δραστηριότητες κι αν επιλέξουμε να συνοδεύσουμε την ανάγνωση του συγκεκριμένου βιβλίου, σίγουρα ο χρόνος που θα αφιερώσουμε θα έχει ξεχωριστό αποτύπωμα στα παιδιά, ωφελώντας τη συνείδησή τους και την αυτογνωσία τους.

Απόσπασμα

Η Κατερίνα Τερζάκη κατάγεται από την Κρήτη. Σπούδασε στο Παιδαγωγικό τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Πατρών και εργάζεται ως δασκάλα από το 2005. Το 2021 ολοκλήρωσε ετήσιο επιμορφωτικό πρόγραμμα στον τομέα της Σχολικής Ψυχολογίας από το Πανεπιστήμιο του Αιγαίου. Τα τελευταία 7 χρόνια είναι υπεύθυνη της Σχολικής Βιβλιοθήκης «Φωταγωγός» του 2ου Δημοτικού Σχολείου Αρκαλοχωρίου και υπεύθυνη Σχεδιασμού και Υλοποίησης Δράσεων Φιλαναγνωσίας. Το 2022 τιμήθηκε από τον Κύκλο Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου (IBBY) με το "Βραβείο Κ.Δ. Δεμερτζή - στον Έλληνα Δάσκαλο".

Πηγή: Elniplex