Διάστιχο / Γρηγόρης Χαλιακόπουλος: «Με τα μάτια του Μάρκου» / Κατερίνα Ζαμαρία / 19 Φεβρουαρίου 2026

«Όλα αυτά τα χρόνια, εκείνο που πάλεψα με νύχια και με δόντια να κρατήσω είναι η αξιοπρέπειά μου, κι αυτό πιστεύω πως είναι η σπουδαιότερη αξία στη ζωή, φίλε μου».

Η επιλογή του Μάρκου Κυκιβαράκη ως πρωταγωνιστή του βιβλίου του Γρηγόρη Χαλιακόπουλου δεν είναι τυχαία. Πέρα από τη μεταξύ τους φιλία, ο συγγραφέας δηλώνει ότι ο Μάρκος αποτέλεσε για εκείνον δάσκαλο και μάθημα ζωής, με τη δύναμη που αντιμετωπίζει την καθημερινότητα, δύναμη που απορρέει από την αγάπη του για τη ζωή.

Αυτό το «μάθημα ζωής» μεταφέρει στους αναγνώστες το βιβλίο στο οποίο ο συγγραφέας, αναλαμβάνοντας ρόλο διαμεσολαβητή, γίνεται η «φωνή» του Μάρκου για να δείξει στα παιδιά «πώς γίνεται ένας άνθρωπος που ζει στο σκοτάδι να είναι τόσο φωτεινός». Κρατώντας στον πυρήνα το βιογραφικό στοιχείο, καθώς καταγράφει τη ζωή του Μάρκου που σε μικρή ηλικία έχασε την όρασή του, είναι ένα λογοτεχνικό βιβλίο γνώσεων που εισάγει τα παιδιά σε έννοιες όπως η διαφορετικότητα, η αναπηρία, η δύναμη της θέλησης. Χρησιμοποιώντας εσωτερική εστίαση, ο συγγραφέας υιοθετεί την υποκειμενική ματιά του πρωταγωνιστή. «Μπαίνει» μέσα στον ήρωα και επιτρέπει στα παιδιά να γνωρίσουν τον κόσμο μέσα από τα μάτια ενός τυφλού. Έτσι, το παιδί ταυτίζεται βιωματικά, χωρίς να τον λυπάται, συνειδητοποιώντας ότι η αναπηρία διαμορφώνει στάσεις ζωής.

Ακολουθώντας γραμμική αφήγηση, που κάποτε διακόπτεται από αναδρομές, ο αναγνώστης παρακολουθεί όλα τα στάδια της ζωής του ήρωα. Και επειδή η απώλεια της όρασής του προέκυψε σε μικρή ηλικία, ο αναγνώστης παρακολουθεί πώς η «δοκιμασία» μετατρέπεται σε δύναμη και νίκη. Αλλά και πώς το ατομικό πρόβλημα μπορεί να γίνει αφορμή για δράση και συλλογική διεκδίκηση. Οι κοινωνικές του ευαισθησίες τον ώθησαν να πάρει δυναμικά μέρος στον Αγώνα των Τυφλών, όταν διεκδικούσαν βελτίωση της θέσης τους, προγράμματα κρατικής μέριμνας και αξιοπρέπεια (αγώνες που κινητοποίησαν προσωπικότητες όπως ο Σαρτρ, η Μποβουάρ, ο Γαβράς, ο Θεοδωράκης κ.ά.), καθώς και σε συνδικαλιστικούς αγώνες.

Η αναπηρία δεν είναι η ταυτότητα ενός ανθρώπου και η ιστορία του Μάρκου καταρρίπτει τα κυρίαρχα στερεότυπα.

Χαρακτηριστικό στοιχείο της αφήγησης, εν είδει leitmotif, το στοιχείο του διλήμματος: «Μετά την απώλεια της όρασής μου, είχα δύο επιλογές. Η μία, να καθίσω και να κλαίω τη μοίρα μου· η άλλη, να παλέψω να σταθώ στα πόδια μου». Αυτό το δομικό στοιχείο που διατρέχει την ιστορία τη μετατρέπει σε μάθημα ζωής, καθώς μεταφέρει στα παιδιά το μήνυμα πως τη μοίρα μας, σε μεγάλο βαθμό, την καθορίζουμε εμείς. Η ανατροπή του «μειονεκτήματος», χωρίς ωστόσο ο συγγραφέας να ωραιοποιεί ή να ηρωοποιεί τον πρωταγωνιστή, προσδίδει ειλικρίνεια στο κείμενο, καθιστώντας το πρόσωπο του Μάρκου προσιτό και αληθινό.

Ο άμεσος και εξομολογητικός τόνος στη γραφή και η συναισθηματικά φορτισμένη μα αντικειμενική γλώσσα δημιουργούν την κατάλληλη ατμόσφαιρα, ώστε ο αναγνώστης να προσεγγίσει την αναπηρία μέσα από την αντίληψη ότι δεν συνιστά εμπόδιο, αλλά αφορμή για τη διαμόρφωση του χαρακτήρα. Ο Χαλιακόπουλος επενδύει σε μια «πολυαισθητηριακή» γλώσσα, αφού στο κείμενο οι περιγραφές εμπλουτίζονται με ηχητικές εικόνες (όπως οι ιαχές στο γήπεδο), με απτικές αναφορές (όπως η υφή του κόσμου που «διαβάζει» με την αφή) που βοηθάνε τον αναγνώστη να «αισθανθεί» τον διαφορετικό τρόπο με τον οποίο προσλαμβάνουν τον κόσμο οι τυφλοί.

Ιδιαίτερη σημασία στο κείμενο, σχεδόν συμβολική, προσλαμβάνει ο χώρος, εξωτερικός και εσωτερικός. Για τα ΑμεΑ ο χώρος δεν συνιστά μόνο πεδίο κίνησης και δράσης, αλλά πεδίο διαρκούς δοκιμασίας. Γίνεται «στίβος» με εμπόδια που καλείται να υπερβεί. Η πόλη «χαρτογραφείται» με βάση τους ήχους, τις μυρωδιές, την υφή του εδάφους, κι έτσι σταδιακά το άτομο οδηγείται από την απομόνωση στην οικειότητα. Όλα αυτά δίνουν εξαιρετική αφορμή να μιλήσουμε με τα παιδιά για τη δική μας στάση και για το έλλειμμα σεβασμού προς τα ΑμεΑ. Στο πλαίσιο του εξωτερικού χώρου, το γήπεδο (της ΑΕΚ εν προκειμένω, της οποίας ο Μάρκος υπήρξε ο οπαδός που θα ’θελαν να έχουν όλοι οι σύλλογοι) παρουσιάζεται ως χώρος συλλογικής εμπειρίας και κοινωνικοποίησης, εκεί που «ως οπαδός ανάμεσα σε οπαδούς» εκμηδενίζεται η διαφορετικότητα. Αλλά και ο εσωτερικός χώρος του σπιτιού, ως χώρος αποδοχής και ασφάλειας, λειτουργεί ως ορμητήριο από όπου ο Μάρκος προετοιμάζει και οργανώνει την έξοδό του στον κόσμο. Η μετάβαση από το μέσα στο έξω αντανακλά την ψυχική δύναμη και την άρνησή του να υποστεί τους περιορισμούς που «επιβάλλει» η αναπηρία του. Το σκοτάδι της οπτικής του ανεπάρκειας φωτίζεται από την επιθυμία και θέληση για ζωή.

Η αληθινή ιστορία του Μάρκου Κυκιβαράκη γίνεται εφαλτήριο ευαισθητοποίησης των μικρών αναγνωστών, καθώς μεταβάλλει την οπτική τους για τα άτομα με αναπηρία. Δεν εστιάζει στην αδυναμία, αλλά στο πώς αυτή μπορεί να οδηγήσει στην ανάπτυξη άλλων δεξιοτήτων. Η αναπηρία δεν είναι η ταυτότητα ενός ανθρώπου και η ιστορία του Μάρκου καταρρίπτει τα κυρίαρχα στερεότυπα. Η διαχείριση του θέματος από τον Χαλιακόπουλο προάγει την ενσυναίσθηση των μικρών αναγνωστών, που συχνά στέκονται με αμηχανία ή φόβο μπροστά στη διαφορετικότητα, ευαισθητοποιεί και καλλιεργεί τον σεβασμό.

Η Θέντα Μιμηλάκη με τις εικόνες της παίζει καθοριστικό ρόλο στην αισθητική του βιβλίου και στη μετάδοση των μηνυμάτων του. Με μια παλέτα ζωηρών χρωμάτων, πράσινα, κόκκινα, ροζ, πορτοκαλί, γαλάζια, καταφέρνει να αποτυπώσει το πώς ένας άνθρωπος χωρίς όραση μπορεί να βλέπει μέσω των άλλων αισθήσεων. Τα έντονα και ζωηρά χρώματα μεταφέρουν το εσωτερικό φως που εκπέμπει ο πρωταγωνιστής, την αισιόδοξη στάση του προς τη ζωή. Η παρουσία του λευκού μπαστουνιού στις εικόνες, χωρίς να κυριαρχεί, λειτουργεί ως μια υπενθύμιση ότι η αναπηρία δεν είναι το κυρίαρχο στοιχείο της ταυτότητας των ΑμεΑ. Από την άλλη, οι σελίδες άλλοτε λευκές (ως χρώμα-σύμβολο της οπτικής αναπηρίας) κι άλλοτε κίτρινες (ως χρώμα-φόρος τιμής στην ομάδα που, με το κιτρινόμαυρο σημαιάκι με τον δικέφαλο αετό, λατρεύει από παιδί). Ιδιαίτερου συμβολισμού, επίσης, η επιλογή να μπουν στις φόδρες των βιβλίων φωτογραφίες με το εμβληματικό πανό από την αγωνιστική δράση του Μάρκου Κυκιβαράκη.

Στο επίμετρο του βιβλίου, μια χρονογραμμή αποδίδει τα βασικά γεγονότα της ιστορίας του Κυκιβαράκη, ενώ επιλεγμένες φωτογραφίες μεταφέρουν στους αναγνώστες πληροφορίες για τη ζωή και τη δράση του πρωταγωνιστή.

Πηγή:

https://diastixo.gr/kritikes/paidika/26119-me-ta-matia-tou-markou