Παρουσίαση ΔΕΒΘ / Το κάδρο της οικογένειας / Σούλα Μητακίδου / 11 Μαΐου 2025

Παρουσίαση: Σούλα Μητακίδου

Ομότιμη καθηγήτρια ΑΠΘ

H παιδική λογοτεχνία έχει χρησιμοποιηθεί κατά κόρον και εξακολουθεί να χρησιμοποιείται ως μέσο ιδεολογικού προσανατολισμού των μικρών αναγνωστών. Δεν υπάρχει ιστορία ή αφήγηση, όσο απλή/αθώα κι αν φαίνεται που να μην είναι ιδεολογικά χρωματισμένη. Οι ιδεολογίες διαποτίζουν τα κείμενα άλλοτε άμεσα και απροκάλυπτα, με ρητή δηλαδή, συχνά διδακτική, έκφραση των πεποιθήσεων των συγγραφέων/αφηγητών:

 Στο παραδοσιακό παραμύθι «Ο Καλόγερος» λέει ο κεντρικός χαρακτήρας: «αλλά το χώμα με ποιον τρόπο το πήρε δεν της το είπε, γιατί είχεν υποψία να μην τύχη και το πη, σαν γυναίκα που είναι” Μέγας Γ., Ελληνικά Παραμύθια Β’, σ. 153).

Άλλοτε πάλι το ιδεολογικό στίγμα δίνεται έμμεσα μέσω της σκιαγράφησης των χαρακτήρων, των εικόνων, της γλώσσας που μπορεί να είναι και η πιο επικίνδυνη μορφή, γιατί είναι στοιχεία που περνάνε συχνά ως δεδομένα, φυσιολογικά. Στα παραμύθια π.χ. οι καλές είναι πάντα και όμορφες και το αντίστροφο, οι κακές είναι άσχημες, με μόνη ίσως εξαίρεση τη μητριά της Χιονάτης!

Ευτυχώς εδώ και λίγες δεκαετίες, τα βιβλία παιδικής λογοτεχνίας όλο και πιο συχνά διαπραγματεύονται κοινωνικά θέματα αιχμής,  υπακούοντας συνήθως στους κανόνες της πολιτικής ορθότητας. Η ιδέα της συμπερίληψης, της ένταξης, όπως προτιμώ να τη λέω, είναι ένα από τα κεντρικά θέματα. Και επειδή όλοι και όλες δεν έχουμε την ίδια άποψη για την ένταξη, για μένα ένταξη είναι μια ενεργή στάση ζωής που διαπερνά κάθε μικρή ή μεγάλη καθημερινή μας επιλογή  και υποστηρίζει την ισότιμη συμμετοχή κάθε ατόμου σε κάθε κοινωνική δραστηριότητα, ανεξαρτήτως φύλου, εθνότητας, γλώσσας, θρησκείας, ηλικίας, σωματικής ικανότητας, σεξουαλικού προσανατολισμού,  και κοινωνικής προέλευσης.

Τέτοιο είναι και το θέμα του βιβλίου της κυρίας Αννέζας Χρηστάκη-Τροχοπούλου με θέμα τις σύγχρονες μορφές οικογένειας.

Με δεδομένη τη δύναμη της λογοτεχνίας να επηρεάζει τη σκέψη, αυτό που ελπίζουμε από ένα τέτοιο βιβλίο είναι ο/η συγγραφέας

να χειρίζεται το θέμα με ειλικρίνεια, λεπτότητα, ευαισθησία,

να αποφεύγει τη φιλανθρωπική ματιά,

να μην ωραιοποιεί, αποθεώνει, υπερθεματίζοντας π.χ., υπέρ των εναλλακτικών μορφών οικογένειας και υποβιβάζοντας την παραδοσιακή, τυπική οικογένεια, αλλά ούτε και να κανονικοποιεί τη νόρμα χρησιμοποιώντας την ως μέτρο σύγκρισης για κάθε τι που αποκλίνει.

Το βιβλίο που συζητάμε αποφεύγει τέτοια ολισθήματα! Κατ’ αρχήν, η συγγραφέας δημιουργεί την κεντρική ηρωίδα, που είναι μέλος μιας εναλλακτικής μορφής οικογένειας, ως ένα χαρακτήρα δυναμικό, με κεντρικό, πρωταγωνιστικό ρόλο στην πλοκή της ιστορίας. Συνήθως σε τέτοιου είδους βιβλία, ο κεντρικός χαρακτήρας πρωτοεμφανίζεται στο περιθώριο και αποκτά κύρος είτε μετά κάποια δική του αλλαγή ή «ηρωική» πράξη, ή με παρέμβαση ενός μέλους της κυρίαρχης ομάδας. Θυμίζω το «Ασχημόπαπο» που ξεκινάει άσχημο και καταδιωγμένο ακόμη και από την οικογένειά του και καταξιώνεται όταν μεγαλώνοντας γίνεται πανέμορφο!

Υπάρχουν πολλοί τρόποι να καλλιεργήσεις την ιδέα της ένταξης στα παιδιά. Το βιβλίο, ένα δημιουργικό, δυναμικό  μέσο παρέχει ένα πολύ δυνατό πλαίσιο που εξασφαλίζει σχεδόν πάντα την προσοχή και το ενδιαφέρον των παιδιών. Με επίκεντρο την ιστορία, τα παιδιά εμπλέκονται ευκολότερα σε συζήτηση για τα θέματα αιχμής που θέλουν να επικοινωνήσουν οι ενήλικες: ακούνε το μήνυμα, πιθανόν ταυτίζονται με τους χαρακτήρες, προβληματίζονται, συχνά βρίσκουν λύσεις σε προσωπικά τους διλήμματα, μαθαίνουν. Μαθαίνουν πληροφορίες, εξοικειώνονται με πτυχές του κόσμου που τους είναι άγνωστες, μαθαίνουν τις πολλαπλές εκδοχές που συντελούν σε μια σφαιρικότερη ερμηνεία του κόσμου. Κρατάμε επίσης στο μυαλό ότι συνήθως ανάλογα με το υπόβαθρό τους, διαφορετικά παιδιά αντλούν διαφορετικά νοήματα, κάνουν επιλογές που δεν ταιριάζουν απαραίτητα με κάποιο επίσημα κατασκευασμένο νόημα ενός κειμένου ή με συγκεκριμένους στόχους και προσδοκίες των ενηλίκων.

Στο σχολείο, όπως και εκτός τάξης με τους γονείς ή άλλους αγαπημένους ενήλικες, και με αφορμή την ιστορία εύκολα μπορεί να ξεκινήσει η συζήτηση για τους διάφορους τύπους οικογένειας.   Στο σχολείο, συγκεκριμένα, με αφορμή την ιστορία που συζητάμε και ανάλογα με την ηλικία των παιδιών μπορούμε να προσκαλέσουμε τα παιδιά σε διεπιστημονικές διαδρομές, περιδιαβαίνοντας ανάμεσα στα διάφορα μαθήματα: στην αγωγή υγείας μπορούμε να θίξουμε θέματα που αφορούν το σώμα και τις λειτουργίες του, διαφωτίζοντας και απαλλάσσοντας τα παιδιά από πιθανές προκαταλήψεις σχετικά με διάφορες λειτουργίες του σώματος. Στη γλώσσα μπορούμε να αναζητήσουμε κείμενα λογοτεχνικά ή και δοκίμια και προσωπικές μαρτυρίες/αφηγήσεις σε ένα διακειμενικό ταξίδι ενισχύοντας τη συναισθηματική και δημιουργική εμπλοκή των παιδιών. Παράλληλα, ανάλογα με την τάξη, προωθούμε γραμματικά και συντακτικά φαινόμενα:  στο βιβλίο μας, για παράδειγμα, μια από τις προτάσεις είναι να διδάξουμε τους τρόπους εκφοράς και τα σημεία στίξης στους διαλόγους! Στα μαθηματικά να αναφέρουμε με αριθμούς ή να ποσοστικοποιήσουμε στοιχεία που αφορούν τις οικογένειες στην Ελλάδα και στον κόσμο. Επίσης, ιδιαίτερα ουσιαστική για τη διερεύνηση του θέματος είναι η αρωγή των τεχνών.

Το ζήτημα σε όλες αυτές τις διαδρομές είναι πού εστιάζει το βλέμμα των ενηλίκων που φέρνουν το θέμα προς συζήτηση: βλέπουμε την ένταξη ως αναφαίρετο δικαίωμα όλων των παιδιών σε κάθε κοινωνική δραστηριότητα, για παράδειγμα, στην ποιοτική εκπαίδευση, ή σκοπός μας είναι να κάνουμε απλά το πολιτικά ορθό καθήκον μας χωρίς να μετράμε τα αποτελέσματα στα ίδια τα παιδιά; Για να μάθουν τα παιδιά και να ενστερνιστούν την αξία της ένταξης χρειάζεται οι ενήλικες στο περιβάλλον τους να την επιδιώκουν με συνέπεια σε κάθε πτυχή της καθημερινότητας, αποτελώντας παραδείγματα και επηρεάζοντάς τα έτσι με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο. Γιατί παρόλη τη δύναμη που έχει η λογοτεχνία, από μόνη της δεν μπορεί να ανατρέψει τις ποικίλες άλλες επιρροές που ασκούνται στο παιδί και τις πιθανόν ήδη ριζωμένες αντιλήψεις και προκαταλήψεις του. Η ένταξη δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί αν το σχολείο τουλάχιστον δεν το κάνει κεντρικό του στόχο, ώστε να ανατρέψει τις κανονικοποιητικές αντιλήψεις που συνήθως κατευθύνουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο και καταλαβαίνουμε τους ανθρώπους. Το σχολείο εκπληρώνει το σκοπό του όταν απευθύνεται σε ολόκληρο το μαθητικό πληθυσμό αποφεύγοντας πολωτικά δίπολα και συμβάλλοντας στην αμφισβήτηση και ανατροπή ριζωμένων αντιλήψεων και εδραιωμένων σχέσεων εξουσίας. Μέσα σε ένα τέτοιο μαθησιακό περιβάλλον, τα παιδιά ενθαρρύνονται να αποκτήσουν φωνή, δύναμη και δυναμική συμμετοχή στη μαθησιακή διαδικασία και να καταθέσουν τις προσωπικές εμπειρίες και γνώσεις τους.

Αυτό πετυχαίνει η φανταστική δασκάλα –φανταστική τόσο ως λογοτεχνικός χαρακτήρας όσο και ως προσωπικότητα– του βιβλίου που συζητάμε. Μας λέει η Αγάπη, η μικρή αφηγήτρια:

Μέσα σ’ όλες αυτές τις οικογένειες, πρώτη φορά είπα το μυστικό μου. Είμαι κι εγώ παιδί της επιστήμης! Το σεντούκι με τ’ αυγά (όπως μου ’λεγε η μαμά όταν ήμουν μικρή) και η ιατρική έκαναν κι εμένα.

Η λογοτεχνία  λοιπόν προσκαλεί τα παιδιά να ξεφύγουν  από το τυποποιημένο, αυστηρά δομημένο παραδοσιακό πλαίσιο συζήτησης ή διδασκαλίας, δημιουργεί ένα χώρο ελευθερίας, ασφάλειας  και αποδοχής ,  όπου δεν υπάρχει σωστή ή λάθος απάντηση, και τα όρια  ορίζονται από τη δημιουργικότητα και τη φαντασία του κάθε παιδιού.  

Διαβάζοντας το βιβλίο, μου δόθηκε η εντύπωση ότι η συγγραφέας, εκπαιδευτικός η ίδια, γράφοντας την ιστορία της σχεδιάζει και προτείνει μια πορεία διδασκαλίας, ένα σχέδιο μαθήματος!

Η δασκάλα της ιστορίας έχει τα χαρακτηριστικά μιας προοδευτικής, δημιουργικής παιδαγωγού. Περιγράφοντάς την, λέει η Αγάπη:

Θέλει να βρίσκουμε λύσεις μαζί με τους φίλους μας. Να δοκιμάζουμε ό,τι σκαρφίζεται η περιέργειά μας. Αν χρειάζεται, να ξαναπροσπαθούμε με άλλο τρόπο. Να κάνουμε λάθη και να τα διορθώνουμε…

Με το θέμα που δίνει στα παιδιά τα εμπνέει να ασχοληθούν με τις εναλλακτικές μορφές οικογένειας και με τις ερωτήσεις της τα βοηθάει να προβληματιστούν, να μάθουν, και αν όχι να αλλάξουν, τουλάχιστον να διευρύνουν τη σκέψη τους σχετικά με το θέμα. Ρωτάει η δασκάλα:

«Για μια οικογένεια χρειάζεται μια μαμά, ένας μπαμπάς και τουλάχιστον ένα παιδί; Τι νομίζετε;»

Αφήνοντας τις απαντήσεις στα ίδια τα παιδιά, που πράγματι ανταποκρίνονται με ενθουσιασμό:

Οι συμμαθητές και οι συμμαθήτριές μου πήραν θάρρος και άρχισαν να φτιάχνουν νέα κάδρα, με λεπτομέρειες και χωρίς μισόλογα. Χρώματα και σχήματα έδειχναν τις οικογένειες όπως στ’ αλήθεια ήταν και όχι όπως «θα έπρεπε να ήταν…»

Τα παιδιά εξοικειώνονται με καινούριες έννοιες και όρους που είναι σχετικά άγνωστοι και ίσως δυσνόητοι. Να και το μάθημα της γλώσσας:

– Εγώ κι η αδερφή μου ζούμε με τις δυο μαμάδες μας. Έχουμε τον ίδιο πατέρα, που όμως δεν τον γνωρίζουμε γιατί είναι δότης.

Κι εμένα η μαμά μου μ’ έχει «τεκνοθετήσει»!

Το παιχνίδι των παιδιών γίνεται

ένας λαβύρινθος με διαφορετικές ιστορίες. Άνοιγαν πολλοί δρόμοι για να φτάσουμε στο τέλος και ν’ ανακαλύψουμε «τι φτιάχνει την οικογένεια».

Η ρευστότητα και η πολλαπλότητα, για να μην επεκταθώ και στη βία και τη βαρβαρότητα, που χαρακτηρίζουν την κοινωνία μας κάνει επιτακτική τη συζήτηση για την αποδοχή της διαφορετικής από την δική μας οπτική για την πραγματικότητα. Τα βιβλία προσφέρονται και διαμεσολαβούν με τον καλύτερο τρόπο σε αυτήν την προσπάθεια και το βιβλίο της Αννέζας είναι μια πολύ ευπρόσδεκτη προσθήκη.

Τελειώνοντας θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθώ στην αποτελεσματική και ευφάνταστη εικονογράφηση της Θέντας Μιμηλάκη.

Και φυσικά στην για μια ακόμη φορά άψογη δουλειά των εκδόσεων ΚΑΛΕΙΔΟΣΚΟΠΙΟ που πραγματικά μας έχουν εθίσει στο ποιοτικό βιβλίο!